Czy piszemy jakby razem czy jak by osobno? To jedno z tych pytań, które potrafi zaskoczyć nawet wprawnych użytkowników języka polskiego. Klucz do rozwiązania tej ortograficznej zagadki tkwi w roli, jaką dane wyrażenie odgrywa w zdaniu.

Jakby zapisujemy łącznie, gdy jest to spójnik – czyli element łączący zdania lub ich części. W tej funkcji można je zastąpić słowami gdyby, jak gdyby lub jeśliby. Spójnik ten pojawia się w zdaniach warunkowych lub w opisach, które sugerują podobieństwo do czegoś. Przykładowo: zdanie o osobie wyglądającej na smutną, choć smutna nie jest – to właśnie przestrzeń dla łącznego jakby.

Jak by piszemy osobno, kiedy mamy do czynienia z połączeniem zaimka pytajnego jak oraz cząstki warunkowej by. Takie połączenie pojawia się, gdy pytamy o sposób wykonania czegoś lub gdy odnosimy się do czyichś słów, zachowań czy oczekiwań. Sprawdzianem poprawności jest próba rozdzielenia tych słów w zdaniu – jeśli by można przenieść do czasownika (np. jak powiedziałby to Marek), wówczas piszemy rozdzielnie.

Podsumowując: jakby = spójnik (odpowiednik gdyby); jak by = zaimek jak + cząstka by (pytanie o sposób lub nawiązanie do czyichś słów).