Uosobienie i ożywienie – definicja, przykłady, różnice

Uosobienie to nadanie zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom cech ludzkich, np. „wiatr szepcze”. Ożywienie to nadanie przedmiotom lub zjawiskom cech istot żywych, ale nie typowo ludzkich, np. „strumień biegnie”. Najprostszy sposób, by je odróżnić, to zapytać: czy tylko człowiek może to zrobić? Jeśli tak, masz uosobienie, a jeśli nie, ożywienie.

Co to jest uosobienie (personifikacja)?

Uosobienie to środek stylistyczny, który nadaje cechy ludzkie temu, co człowiekiem nie jest: zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom przyrody albo pojęciom, takim jak miłość czy czas. Takie rzeczy w tekście myślą, mówią, czują, śmieją się lub płaczą. Inna nazwa uosobienia to personifikacja, od łacińskiego słowa persona, czyli „osoba”.

Przykłady uosobienia:

• „Wiatr szepcze” – szeptać, czyli mówić, potrafi tylko człowiek.
• „Słońce się uśmiecha” – uśmiech to ludzka reakcja.
• „Drzewa plotkują o przechodniach” – plotkowanie to ludzka rozmowa.
• „Deszcz płacze nad miastem” – płacz wyraża ludzkie uczucia.
• „Stary zegar opowiada historie” – opowiadać może tylko człowiek.
• „Jesień maluje liście na złoto” – malowanie to ludzka czynność.

Uosobienie i inne środki stylistyczne znajdziesz z definicjami w zestawieniu środki stylistyczne – tabela.

Co to jest ożywienie (animizacja)?

Ożywienie to nadanie przedmiotom lub zjawiskom cech istot żywych, takich jak ruch, oddech czy głos zwierzęcia, ale nie cech typowo ludzkich. Rzeczy w tekście poruszają się, biegną, pełzną albo ryczą, czyli zachowują się jak każda żywa istota, niekoniecznie jak człowiek. Inna nazwa ożywienia to animizacja, od łacińskiego anima, czyli „dusza, tchnienie”.

Przykłady ożywienia:

• „Strumień biegnie przez łąkę” – biegają też zwierzęta.
• „Pociąg sapie na stacji” – sapie każda zmęczona istota, np. koń.
• „Morze ryczy” – ryczą zwierzęta, np. lew.
• „Wiatr wyje w kominie” – wyje wilk albo pies.
• „Dym pełznie po dachach” – pełzają węże i ślimaki.
• „Płomienie liżą ściany” – liżą zwierzęta, np. kot.

Uwaga na „liście tańczą”: taniec to czynność typowo ludzka, dlatego to wyrażenie lepiej uznać za uosobienie, choć często podaje się je jako przykład ożywienia. To dobry przykład na to, że trzeba się zastanowić nad czasownikiem, a nie zgadywać.

Uosobienie a ożywienie – jak je odróżnić?

Zadaj pytanie: „Czy tylko człowiek może to zrobić?”. Jeśli tak, to uosobienie, a jeśli potrafi to też zwierzę, to ożywienie. Każde uosobienie jest więc rodzajem ożywienia, ale nie każde ożywienie jest uosobieniem.

Gdy przykład jest sporny: podręczniki nie zawsze oceniają takie wyrażenia tak samo. Na sprawdzianie liczy się uzasadnienie, więc napisz, dlaczego wybrałeś dany środek, np. „to ożywienie, bo spać mogą też zwierzęta”.

Uosobienie w literaturze

Uosobienie pojawia się w literaturze od starożytności i jest jednym z rodzajów przenośni, czyli metafory. Najłatwiej znaleźć je w bajkach i w poezji.

Bajki – zwierzęta, które mówią i myślą jak ludzie

W bajkach zwierzęta rozmawiają, kłócą się, oszukują i wyciągają wnioski, czyli zachowują się jak ludzie. To uosobienie, bo mowa i myślenie to cechy ludzkie. Dzięki temu bajkopisarze, np. Ezop, Jean de La Fontaine czy Ignacy Krasicki, mogą pokazywać ludzkie wady i zalety tak, jakby chodziło o zwierzęta: chytrego lisa, silnego wilka czy bezbronnego baranka.

Poezja – uosobione zjawiska przyrody i pojęcia

Poeci często uosabiają przyrodę: wiatr szepcze, noc otula miasto, a morze gniewa się na żeglarzy. Bywa, że uosobienie łączy się z wyrazem dźwiękonaśladowczym, czyli onomatopeją, np. „wiatr szumi i szepcze”, gdzie „szumi” naśladuje dźwięk, a „szepcze” nadaje wiatrowi ludzki głos.

Uosabia się też pojęcia, takie jak miłość, śmierć czy ojczyzna. W średniowiecznej „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” Śmierć jest postacią, która rozmawia z człowiekiem. Zwyczaj nadawania zjawiskom ludzkiej postaci jest bardzo stary: starożytni Grecy widzieli w morzu czy piorunach działanie bogów, o czym przeczytasz we wpisie bogowie greccy i ich atrybuty.

Uosobienie i apostrofa – często występują razem

Uosobienie często idzie w parze z apostrofą, czyli bezpośrednim zwrotem do kogoś lub czegoś. Gdy poeta zwraca się do przyrody albo pojęcia jak do osoby, jednocześnie je uosabia. Tak jest we fraszce Jana Kochanowskiego „Na lipę”, która zaczyna się od słów „Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie!”. Mówi tu lipa: drzewo zaprasza przybysza i obiecuje mu odpoczynek, czyli zachowuje się jak gościnny gospodarz.

Uosobienie w codziennym języku

Uosobień używamy na co dzień, często nie zdając sobie z tego sprawy. Mówimy, że „samochód nie chce zapalić”, „komputer się obraził” albo „drukarka znowu się buntuje”, jakby urządzenia miały własną wolę i humory. To uosobienia, bo chcieć, obrażać się i buntować potrafi tylko człowiek.

Nie każde takie wyrażenie jest jednak uosobieniem. W zwrocie „czas leci” czas zachowuje się jak ptak, a latanie nie jest cechą ludzką, więc według testu to raczej ożywienie.

Funkcja uosobienia i ożywienia – jak o niej napisać?

Uosobienie i ożywienie sprawiają, że opis staje się dynamiczny, a przyroda i przedmioty wydają się bliskie człowiekowi. Uosobienie dodatkowo pozwala wyrazić emocje: smutny deszcz czy uśmiechnięte słońce od razu budują nastrój.

Gotowe sformułowania do wypracowania:

• „Uosobienie sprawia, że przyroda wydaje się bliska człowiekowi / groźna / smutna…”
• „Dzięki ożywieniu opis staje się dynamiczny i pełen ruchu”.
• „Uosobienie… nadaje przedmiotowi ludzkie uczucia, co buduje nastrój…”
• „Ożywienie pozwala czytelnikowi zobaczyć…, jakby było żywą istotą”.
• „Uosobienie pozwala autorowi pokazać ludzkie wady i zalety na przykładzie zwierząt”.

Przykład dobrej odpowiedzi: W zdaniu „Deszcz płacze nad miastem” uosobienie nadaje deszczowi ludzki smutek. Dzięki temu opis pogody wyraża także nastrój, a czytelnik czuje przygnębienie, które towarzyszy szaremu dniu.

Przykład dla ożywienia: W zdaniu „Dym pełznie po dachach” ożywienie sprawia, że dym przypomina powolne, skradające się zwierzę. Opis staje się ruchliwy i nieco niepokojący, jakby nad miastem działo się coś złowrogiego.

Ćwiczenie – uosobienie czy ożywienie? (z odpowiedziami)

Zdecyduj, czy w zdaniu jest uosobienie, czy ożywienie.

1. Wiatr nucił smutną piosenkę.
2. Rzeka leniwie pełzła przez łąki.
3. Stary dom wzdychał i narzekał.
4. Płomienie lizały ściany.
5. Burza ryczała nad lasem.
6. Kwiaty rozmawiały o wiośnie.
7. Mróz kąsał nas w policzki.
8. Jesień przywitała nas uprzejmym uśmiechem.
9. Fale goniły się przy brzegu.
10. Telefon obraził się i nie chce działać.

Chcesz mieć wszystkie środki w jednym miejscu? Zobacz wszystkie środki stylistyczne w jednej tabeli.

Najczęściej zadawane pytania

Co to jest uosobienie?

Uosobienie to środek stylistyczny, który nadaje cechy ludzkie zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom. Przykład: „wiatr szepcze”.

Czym różni się uosobienie od ożywienia?

Uosobienie nadaje cechy ludzkie, a ożywienie cechy istot żywych, które nie są typowo ludzkie. „Wiatr szepcze” to uosobienie, a „strumień biegnie” to ożywienie.

Czy personifikacja to to samo co uosobienie?

Tak, personifikacja to inna nazwa uosobienia. Słowo pochodzi od łacińskiego persona, czyli „osoba”.

Czy zwierzęta w bajkach to uosobienie?

Tak. Zwierzęta w bajkach mówią, myślą i postępują jak ludzie, a to cechy ludzkie, więc mamy do czynienia z uosobieniem.

Jak rozpoznać ożywienie?

Ożywienie rozpoznasz po tym, że przedmiot lub zjawisko zachowuje się jak żywa istota, ale robi coś, co potrafią też zwierzęta, np. biegnie, pełznie albo ryczy. Jeśli czynność jest typowo ludzka, to już uosobienie.

Materiały do pobrania

• Fraszki Jana Kochanowskiego – pytania na sprawdzian z odpowiedziami – pytania i odpowiedzi do sprawdzianu z fraszek, w których znajdziesz też środki stylistyczne.