Antonimy to wyrazy o przeciwnym znaczeniu, np. dzień – noc, wysoki – niski, kupić – sprzedać. Poniżej znajdziesz 40 przykładów podzielonych na części mowy, cztery rodzaje antonimów, tabelę trudniejszych par (m.in. protagonista – antagonista) i krótkie ćwiczenie z odpowiedziami.
Co to jest antonim?
Antonim to wyraz, który znaczy coś przeciwnego niż inny wyraz. „Gorący” jest antonimem słowa „zimny”, a „zimny” antonimem słowa „gorący”, bo antonimy zawsze występują w parach.
Nazwa pochodzi z greki: anti oznacza „przeciw”, a onyma „imię, nazwa”. Antonim to więc dosłownie „nazwa przeciwna”.
Antonimy są zwykle tą samą częścią mowy: rzeczownik ma za antonim rzeczownik (radość – smutek), przymiotnik przymiotnik (łatwy – trudny), a czasownik czasownik (wejść – wyjść). Jeśli chcesz sobie przypomnieć, jak rozpoznać części mowy, zajrzyj do ściągi części mowy.
Antonimy – przykłady
Oto 40 par antonimów, po 10 dla każdej z najczęstszych części mowy.
| Rzeczowniki | Przymiotniki | Czasowniki | Przysłówki |
|---|---|---|---|
| dzień – noc | wysoki – niski | kupić – sprzedać | szybko – wolno |
| początek – koniec | szczęśliwy – nieszczęśliwy | otworzyć – zamknąć | blisko – daleko |
| przyjaciel – wróg | duży – mały | wejść – wyjść | wcześnie – późno |
| radość – smutek | młody – stary | kochać – nienawidzić | dużo – mało |
| wojna – pokój | mądry – głupi | zacząć – skończyć | głośno – cicho |
| prawda – kłamstwo | bogaty – biedny | dawać – brać | wysoko – nisko |
| góra – dół | jasny – ciemny | płakać – śmiać się | dobrze – źle |
| zima – lato | łatwy – trudny | wygrać – przegrać | często – rzadko |
| sukces – porażka | pełny – pusty | pamiętać – zapomnieć | zawsze – nigdy |
| światło – ciemność | gorący – zimny | wznosić się – opadać | jasno – ciemno |
Uwaga: jeden wyraz może mieć kilka antonimów, zależnie od znaczenia. „Stary” to przeciwieństwo słowa „młody” (stary człowiek), ale też słowa „nowy” (stary samochód).
Rodzaje antonimów
Nie wszystkie przeciwieństwa działają tak samo. Językoznawcy wyróżniają kilka rodzajów antonimów, a cztery najważniejsze łatwo rozpoznać po prostym pytaniu: czy między dwoma wyrazami jest coś pośrodku?
Antonimy stopniowalne (antonimy kontrarne)
To przeciwieństwa, między którymi jest cała skala stanów pośrednich. Między „gorący” a „zimny” mieszczą się „ciepły”, „letni” i „chłodny”. Takie przymiotniki zwykle da się stopniować: coś może być gorętsze albo zimniejsze.
- gorący – zimny
- duży – mały
- szybko – wolno
- bogaty – biedny
Antonimy wykluczające się (antonimy komplementarne)
Tu nie ma niczego pośrodku: jeśli coś nie jest jednym, to na pewno jest drugim. Nie można być „trochę żywym”, a zdanie nie może być w połowie prawdą, a w połowie fałszem.
- żywy – martwy
- prawda – fałsz
- obecny – nieobecny
- zdać – oblać (egzamin)
Antonimy relacyjne (konwersywy)
To pary, które opisują tę samą sytuację z dwóch stron. Jeśli Ania sprzedała rower Kasi, to Kasia kupiła rower od Ani. Jeden wyraz nie istnieje bez drugiego: nie ma nauczyciela bez ucznia ani męża bez żony.
- kupić – sprzedać
- nauczyciel – uczeń
- mąż – żona
- rodzic – dziecko
Antonimy słowotwórcze
Powstają przez dodanie do wyrazu przedrostka, który odwraca znaczenie, najczęściej „nie-”, „bez-”, „anty-” albo „dez-”. Wyraz i jego antonim mają wtedy ten sam rdzeń.
- legalny – nielegalny
- szczęście – nieszczęście
- sens – bezsens
- aprobata – dezaprobata
Antonimy trudniejszych słów
Te pary sprawiają najwięcej kłopotu w krzyżówkach i na sprawdzianach ze słownictwa. Każde słowo z tabeli możesz śmiało wpleść w wypracowanie, a jeśli lubisz takie wyrazy, sprawdź też listę elokwentnych słów.
| Wyraz | Antonim | Co znaczy para |
|---|---|---|
| protagonista | antagonista | główny bohater – jego przeciwnik |
| optymista | pesymista | ktoś, kto spodziewa się dobrego – ktoś, kto spodziewa się złego |
| ekstrawertyk | introwertyk | osoba otwarta, towarzyska – osoba skupiona na sobie, wycofana |
| altruista | egoista | ktoś, kto myśli o innych – ktoś, kto myśli o sobie |
| aprobata | dezaprobata | zgoda, poparcie – sprzeciw, potępienie |
| maksimum | minimum | najwięcej – najmniej |
| teoria | praktyka | wiedza o czymś – działanie, zastosowanie |
| abstrakcyjny | konkretny | oderwany od rzeczywistości – namacalny, określony |
| synonim | antonim | wyraz o podobnym znaczeniu – wyraz o przeciwnym znaczeniu |
| dobrowolny | przymusowy | z własnej woli – pod przymusem |
| obiektywny | subiektywny | bezstronny – zależny od własnych odczuć |
| analiza | synteza | rozłożenie na części – połączenie w całość |
| progres | regres | postęp – cofanie się |
| import | eksport | sprowadzanie towarów do kraju – wywożenie za granicę |
| emigracja | imigracja | wyjazd z kraju – przyjazd do kraju |
| deficyt | nadwyżka | brak, niedobór – nadmiar |
| prolog | epilog | wstęp do utworu – zakończenie utworu |
| pierwotny | wtórny | pierwszy, oryginalny – późniejszy, pochodny |
| homogeniczny | heterogeniczny | jednolity – niejednolity, zróżnicowany |
| dedukcja | indukcja | wnioskowanie od ogółu do szczegółu – od szczegółu do ogółu |
Jak znaleźć antonim słowa?
Najprościej zadać sobie pytanie: co jest przeciwieństwem tego, co opisuje wyraz? Jeśli odpowiedź nie przychodzi od razu, pomogą trzy sposoby.
- Ułóż zdanie z wyrazem. Antonim zależy od znaczenia, a znaczenie od kontekstu. „Lekka walizka” to przeciwieństwo „ciężkiej walizki”, ale „lekkie zadanie” to przeciwieństwo „trudnego zadania”.
- Sprawdź, czy pasuje przedrostek. Do wielu przymiotników i rzeczowników wystarczy dodać „nie-” albo „bez-” (uprzejmy – nieuprzejmy, sens – bezsens). Uważaj jednak na pozory: „bezradny” nie jest antonimem słowa „radny”, bo pochodzi od „rady”, czyli pomocy, a nie od radnego w gminie. Przedrostek działa tylko wtedy, gdy rzeczywiście odwraca sens.
- Szukaj wyrazu bez „nie”. „Niewysoki” to poprawny antonim słowa „wysoki”, ale w wypracowaniu lepiej brzmi „niski”. Antonim bez przeczenia zwykle jest krótszy i bardziej wyrazisty.
Typowy błąd: podawanie jako antonimu wyrazu z innej części mowy, np. „szybko – powolny”. Przysłówek „szybko” ma za antonim przysłówek „wolno”, a przymiotnik „szybki” przymiotnik „powolny”.
Antonimy a synonimy
Synonimy to wyrazy o takim samym lub podobnym znaczeniu (duży – wielki), a antonimy to wyrazy o znaczeniu przeciwnym (duży – mały). Synonimy pozwalają uniknąć powtórzeń, a antonimy pomagają pokazać kontrast.
| Wyraz | Synonim | Antonim |
|---|---|---|
| duży | wielki | mały |
| szybko | prędko | wolno |
| smutny | przygnębiony | wesoły |
| zacząć | rozpocząć | skończyć |
| przyjaciel | druh | wróg |
Ciekawostka: antonimem słowa „antonim” jest „synonim”. Same nazwy tworzą więc parę przeciwieństw.
Gdzie przydają się antonimy?
- W rozprawce. Przeciwstawienie argumentu i kontrargumentu wymaga słów o przeciwnym znaczeniu: „zalety – wady”, „korzyści – zagrożenia”, „zwolennicy – przeciwnicy”. Dzięki nim tok myślenia jest jasny dla czytelnika.
- W środkach stylistycznych. Na przeciwieństwie zbudowane są oksymoron („żywy trup”, „gorący lód”) i antyteza, czyli zestawienie przeciwstawnych myśli („Bóg się rodzi, moc truchleje”).
- W codziennym słownictwie. Znajomość antonimów pozwala mówić precyzyjniej i rzadziej sięgać po proste „nie” przed każdym słowem: zamiast „niedobry pomysł” można powiedzieć „chybiony pomysł”. Więcej o ubogacaniu języka przeczytasz we wpisie słowa, których nadużywamy.
Ćwiczenie – dopisz antonim (z odpowiedziami)
Dopisz antonim do każdego wyrazu.
- ciepły
- otwierać
- mądry
- początek
- cicho
- optymista
- wygrać
- pełny
- sukces
- legalny
Pokaż odpowiedzi
- zimny (lub chłodny)
- zamykać
- głupi
- koniec
- głośno
- pesymista
- przegrać
- pusty
- porażka (lub klęska)
- nielegalny
Chcesz poćwiczyć więcej? Sprawdź ćwiczenie dopisz antonimy do 20 wyrazów i określ części mowy.
Ćwiczenia z części mowy w formacie egzaminu
Zestaw zadań na egzamin ósmoklasisty z odpowiedziami: rozpoznawanie części mowy, ich form i funkcji w zdaniu.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest antonim?
Antonim to wyraz o znaczeniu przeciwnym do innego wyrazu, np. dzień – noc albo łatwy – trudny. Antonimy zwykle są tą samą częścią mowy.
Czym różni się antonim od synonimu?
Synonim ma znaczenie podobne, a antonim przeciwne. Dla słowa „duży” synonimem jest „wielki”, a antonimem „mały”.
Czy każde słowo ma antonim?
Nie. Wiele wyrazów nie ma przeciwieństwa, np. „stół”, „rower”, „krzesło” czy nazwy własne. Antonimy mają przede wszystkim wyrazy oznaczające cechy, stany, czynności i kierunki.
Jaki jest antonim słowa „antonim”?
Antonimem słowa „antonim” jest „synonim”. Antonim oznacza wyraz o przeciwnym znaczeniu, a synonim wyraz o znaczeniu podobnym.
Jaki jest antonim słowa „protagonista”?
Antonimem słowa „protagonista” jest „antagonista”. Protagonista to główny bohater utworu, a antagonista to postać, która mu się przeciwstawia.
