Środki stylistyczne to zabiegi językowe, dzięki którym tekst staje się bardziej obrazowy, emocjonalny albo melodyjny. Poniżej znajdziesz tabelę 36 środków w kolejności alfabetycznej: każdy z krótką definicją i przykładem. Pod tabelą pokazuję, jak je pogrupować, jak rozpoznać środek w wierszu i, co najważniejsze na sprawdzianie, jak napisać o jego funkcji.
Co to są środki stylistyczne?
Środki stylistyczne to celowo użyte słowa, zestawienia wyrazów i konstrukcje zdań, które odbiegają od zwykłej, codziennej mowy i dzięki temu przyciągają uwagę odbiorcy. W szkole nazwy „środki stylistyczne”, „środki językowe” i „środki artystycznego wyrazu” są zwykle używane zamiennie i oznaczają to samo.
W opracowaniach spotkasz też dwa węższe pojęcia. Tropy to wyrazy użyte w przenośnym znaczeniu, np. metafora, metonimia czy peryfraza. Figury stylistyczne to szczególne ułożenie lub zestawienie słów, np. anafora, inwersja czy wyliczenie.
Po co poeta sięga po te środki? Żeby czytelnik zobaczył obraz (epitet, porównanie, metafora), poczuł emocje (wykrzyknienie, zdrobnienie, apostrofa), usłyszał rytm i brzmienie (rym, aliteracja, onomatopeja) albo zatrzymał się nad myślą (pytanie retoryczne, antyteza).
Środki stylistyczne – tabela
| Środek | Na czym polega | Przykład |
|---|---|---|
| alegoria | Obraz lub postać o jednym, ustalonym ukrytym znaczeniu. | lis w bajkach Krasickiego – spryt i przebiegłość |
| aliteracja | Powtórzenie tej samej głoski na początku sąsiednich wyrazów. | „Wicher wyje wśród wierzb” |
| anafora | Powtórzenie tego samego wyrazu na początku kolejnych wersów lub zdań. | „Kocham twój śmiech, / kocham twoje milczenie” |
| antyteza | Zestawienie przeciwstawnych myśli, obrazów lub sytuacji. | „Bóg się rodzi, moc truchleje” (F. Karpiński) |
| apostrofa | Bezpośredni zwrot do osoby, rzeczy, pojęcia lub bóstwa. | „Litwo! Ojczyzno moja!” (A. Mickiewicz) |
| archaizm | Wyraz lub forma, które wyszły z użycia. | „rzekł”, „białogłowa”, „ślachetne” |
| epifora | Powtórzenie tego samego wyrazu na końcu kolejnych wersów lub zdań. | „Wróć do mnie, przyjacielu. / Czekam na ciebie, przyjacielu” |
| epitet | Wyraz określający rzeczownik, który podkreśla jego cechę lub nadaje mu zabarwienie emocjonalne. | „szare oczy”, „złote serce” |
| eufemizm | Łagodniejsze określenie zamiast słowa zbyt dosadnego lub przykrego. | „odszedł” zamiast „umarł” |
| hiperbola | Celowe wyolbrzymienie. | „morze łez”, „czekam całą wieczność” |
| instrumentacja głoskowa | Nagromadzenie podobnych głosek we fragmencie, które naśladuje dźwięk lub buduje nastrój. | „Trzeszczy, chrzęści, zgrzyta żwir pod kołami” |
| inwersja | Zmiana zwykłego szyku wyrazów w zdaniu. | „Tymczasem przenoś moją duszę utęsknioną” (A. Mickiewicz) |
| inwokacja | Uroczysty zwrot na początku utworu, rodzaj apostrofy. | początek „Pana Tadeusza” – zwrot do Litwy i Matki Boskiej |
| ironia | Wypowiedź, której prawdziwy sens jest odwrotny do dosłownego, zwykle kpiąca. | „Brawo, znowu zapomniałeś zeszytu!” |
| kolokwializm | Wyraz lub zwrot z języka potocznego. | „spoko”, „kasa”, „kumpel” |
| metafora (przenośnia) | Połączenie wyrazów, w którym zyskują one nowe, przenośne znaczenie. | „las rąk”, „morze traw” |
| metonimia | Zastąpienie nazwy inną, która jest z nią w stałym związku (autor – dzieło, naczynie – zawartość). | „czytam Mickiewicza”, „wypił całą szklankę” |
| neologizm | Nowy wyraz utworzony przez autora. | „Miasto nocnoświetlne zasypia” (wymyślone słowo) |
| oksymoron | Połączenie wyrazów o sprzecznych znaczeniach w jednym wyrażeniu. | „gorący lód”, „żywy trup” |
| onomatopeja | Wyraz naśladujący dźwięk (wyraz dźwiękonaśladowczy). | „plusk”, „kukać”, „bzyczeć” |
| ożywienie (animizacja) | Nadanie przedmiotom lub zjawiskom cech istot żywych. | „chmury biegną po niebie”, „pociąg sapie” |
| paralelizm | Powtórzenie tej samej budowy zdania w sąsiednich wersach lub zdaniach. | „Młodość ma swoje marzenia, / starość ma swoje wspomnienia” |
| peryfraza (omówienie) | Opisowe nazwanie czegoś zamiast użycia jego nazwy. | „król zwierząt” (lew), „gwiazda dnia” (słońce) |
| porównanie | Zestawienie dwóch rzeczy ze względu na podobieństwo, za pomocą wyrazów „jak”, „niby”, „niczym”, „jakby”. | „oczy jak dwa jeziora” |
| porównanie homeryckie | Bardzo rozbudowane porównanie, którego druga część tworzy osobny obraz. | „Jako oliwka mała pod wysokim sadem…” (J. Kochanowski, „Treny”) |
| powtórzenie | Kilkakrotne użycie tego samego wyrazu lub zwrotu. | „Cicho, cicho, już śpi” |
| pytanie retoryczne | Pytanie, które nie wymaga odpowiedzi i skłania do namysłu. | „Któż z nas nie marzył o wakacjach?” |
| rym | Powtórzenie podobnych głosek na końcu wersów. | „Ślachetne zdrowie, / Nikt się nie dowie” (J. Kochanowski) |
| symbol | Obraz lub przedmiot, który ma wiele ukrytych znaczeń. | krzyż – wiara, cierpienie, ofiara |
| synekdocha | Nazwanie całości przez jej część lub odwrotnie, także liczba pojedyncza zamiast mnogiej. | „dach nad głową” (dom), „Polak potrafi” |
| synestezja | Połączenie wrażeń z różnych zmysłów. | „ciepły głos”, „krzykliwe kolory” |
| uosobienie (personifikacja) | Nadanie zwierzętom, przedmiotom lub pojęciom cech ludzkich. | „słońce się uśmiecha”, „wiatr szepcze” |
| wykrzyknienie | Zdanie wykrzyknikowe wyrażające silne emocje. | „Jak tu pięknie!” |
| wyliczenie (enumeracja) | Wymienienie kolejnych elementów, cech lub czynności. | „Zabrał książki, zeszyty, piórnik, kanapki i parasol” |
| zdrobnienie | Forma wyrazu oznaczająca coś małego lub wyrażająca czułość. | „domek”, „słoneczko”, „Kasieńka” |
| zgrubienie | Forma wyrazu oznaczająca coś dużego lub wyrażająca niechęć. | „psisko”, „domisko”, „łapsko” |
Przykłady opisane nazwiskiem autora pochodzą z utworów, pozostałe to zdania przykładowe ułożone na potrzeby tej tabeli.
Przećwicz środki językowe w zadaniach
Zestaw zadań na egzamin ósmoklasisty: rozpoznawanie środków językowych i określanie ich funkcji, z odpowiedziami.
Rodzaje środków stylistycznych
Środki stylistyczne dzieli się na grupy według tego, na jakim poziomie języka działają: brzmienia, budowy wyrazu, budowy zdania albo znaczenia. Taki podział porządkuje naukę i pomaga przy analizie, bo wiesz, na co patrzeć w tekście.
Środki brzmieniowe (fonetyczne)
Działają na ucho: wpływają na to, jak tekst brzmi przy głośnym czytaniu. Naśladują dźwięki, nadają rytm i melodię.
- onomatopeja
- aliteracja
- instrumentacja głoskowa
- rym
Środki słowotwórcze i leksykalne
Słowotwórcze polegają na zmianie budowy wyrazu (zdrobnienie, zgrubienie, neologizm), a leksykalne na doborze słownictwa (archaizm, kolokwializm, eufemizm). Te środki mówią dużo o nadawcy: o jego czasach, emocjach i stosunku do tematu.
- neologizm
- archaizm
- kolokwializm
- zdrobnienie
- zgrubienie
- eufemizm
Środki składniowe
Dotyczą budowy zdań i układu wyrazów. Powtórzenia i równoległe konstrukcje nadają rytm, a pytania, wykrzyknienia i zwroty do adresata nadają tekstowi charakter rozmowy.
- inwersja
- anafora
- epifora
- powtórzenie
- paralelizm
- wyliczenie
- pytanie retoryczne
- wykrzyknienie
- apostrofa (oraz inwokacja)
Środki znaczeniowe (semantyczne, w tym tropy)
To największa grupa. Większość z nich to tropy, czyli wyrazy użyte w przenośnym znaczeniu. Antyteza i ironia też działają na znaczenie, ale polegają na zestawieniu myśli, a nie na przenośni.
- epitet
- porównanie (i porównanie homeryckie)
- metafora
- uosobienie
- ożywienie
- hiperbola
- oksymoron
- peryfraza
- metonimia
- synekdocha
- synestezja
- symbol
- alegoria
- ironia
- antyteza
Uwaga: podręczniki nie dzielą środków identycznie. Porównanie bywa zaliczane do środków składniowych, a apostrofa do znaczeniowych. Na sprawdzianie liczy się przede wszystkim poprawna nazwa środka i jego funkcja, a nie grupa.
Jak rozpoznać środek stylistyczny w wierszu? 4 kroki
- Czytaj wers po wersie. Nie próbuj od razu ogarnąć całego utworu. Krótki fragment łatwiej przeanalizować.
- Szukaj tego, co odbiega od zwykłej mowy. Czy coś jest nazwane nie wprost? Czy przedmiot zachowuje się jak człowiek? Czy jakiś wyraz się powtarza? Czy szyk zdania jest nietypowy?
- Nazwij środek. Sprawdź w tabeli, który pasuje. Jeden fragment może zawierać kilka środków naraz, np. „Ślachetne zdrowie” to apostrofa, a zarazem archaizm i epitet.
- Określ funkcję. Zapytaj: co dzięki temu środkowi widzę, czuję albo rozumiem? Bez tego kroku analiza jest niepełna.
Jeśli przygotowujesz się do matury, szerzej o pracy z wierszem piszę we wpisie interpretacja wiersza na maturze.
Jak pisać o funkcji środka stylistycznego?
Samo nazwanie środka nie wystarcza. To najczęstszy błąd w odpowiedziach: uczeń znajduje epitet albo metaforę, podaje nazwę i na tym kończy. Polecenie „określ funkcję” wymaga wyjaśnienia, po co autor użył środka i jaki ma on wpływ na odbiór tekstu.
Gotowe sformułowania, które możesz dopasować do tekstu:
- „Epitet podkreśla cechę…”, „…nadaje opisowi barwność i plastyczność”.
- „Dzięki porównaniu czytelnik łatwiej wyobraża sobie…”.
- „Metafora tworzy niezwykły obraz, który…”.
- „Uosobienie sprawia, że przyroda wydaje się bliska człowiekowi / groźna / smutna…”.
- „Pytanie retoryczne angażuje odbiorcę i skłania go do refleksji nad…”.
- „Apostrofa nadaje wypowiedzi bezpośredni, osobisty charakter i podkreśla wagę adresata”.
- „Wykrzyknienie wyraża silne emocje osoby mówiącej: zachwyt, oburzenie, rozpacz”.
Przykład 1: fraszka „Na zdrowie”
Fragment: „Ślachetne zdrowie, / Nikt się nie dowie, / Jako smakujesz, / Aż się zepsujesz” (J. Kochanowski).
Słaba odpowiedź: W utworze jest apostrofa.
Dobra odpowiedź: Apostrofa „Ślachetne zdrowie” to bezpośredni zwrot do zdrowia, jakby było osobą. Dzięki temu wypowiedź staje się osobistym wyznaniem, a zdrowie zostaje przedstawione jako najcenniejsza wartość, którą doceniamy dopiero wtedy, gdy ją tracimy.
Pełną analizę tej fraszki znajdziesz we wpisie „Na zdrowie” Jana Kochanowskiego – analiza i interpretacja.
Przykład 2: opis domu
Fragment: „Stary dom skrzypiał i skarżył się przy każdym podmuchu wiatru”.
Słaba odpowiedź: Uosobienie – dom się skarży.
Dobra odpowiedź: Uosobienie („dom skarżył się”) nadaje budynkowi ludzkie uczucia. Dom wydaje się zmęczony i cierpiący, co buduje smutny, niepokojący nastrój i podkreśla, że jest stary i zaniedbany.
Najczęściej mylone środki
- Epitet a przydawka. Przydawka to pojęcie z gramatyki: część zdania określająca rzeczownik. Epitet to pojęcie ze stylistyki: określenie, które wnosi do tekstu obraz lub emocje. Często chodzi o ten sam wyraz, oglądany raz od strony gramatyki, raz od strony stylu.
- Porównanie a metafora. Porównanie ma wyraz łączący: „jak”, „niby”, „niczym”, „jakby” („oczy jak jeziora”). Metafora go nie ma i od razu łączy wyrazy w nowe znaczenie („jeziora oczu”).
- Uosobienie a ożywienie. Ożywienie nadaje cechy istoty żywej („pociąg sapie”), uosobienie nadaje cechy człowieka („wiatr szepcze”, „dom się skarży”). Każde uosobienie jest więc ożywieniem, ale nie każde ożywienie jest uosobieniem.
- Oksymoron a antyteza. Oksymoron łączy sprzeczności w jednym krótkim wyrażeniu („gorący lód”). Antyteza zestawia przeciwstawne myśli lub obrazy, zwykle w całych zdaniach albo wersach („Bóg się rodzi, moc truchleje”).
- Metonimia a synekdocha. Synekdocha opiera się na relacji część – całość („dach nad głową” zamiast „dom”). Metonimia na innym stałym związku, np. autor – dzieło („czytam Mickiewicza”) albo naczynie – zawartość („wypił szklankę”). Część opracowań traktuje synekdochę jako odmianę metonimii.
- Symbol a alegoria. Alegoria ma jedno, ustalone znaczenie (lis w bajce to spryt). Symbol ma wiele znaczeń i każdy czytelnik może odczytać go trochę inaczej.
Sprawdź się – 8 pytań
Nazwij środek stylistyczny w każdym przykładzie.
- „Wiatr szeptał mi do ucha stare historie.”
- „Biegł szybko niczym wiatr.”
- „Słodka gorycz.”
- „Mówiłam ci to już milion razy!”
- „Bzyk, bzyk – nad łąką krążą pszczoły.”
- „W bibliotece wypożyczyłem Sienkiewicza.”
- „Król zwierząt odpoczywał w cieniu drzewa.”
- „Przyjacielu, nie odchodź jeszcze!”
Pokaż odpowiedzi
- Uosobienie – wiatr szepcze i opowiada jak człowiek.
- Porównanie – wyraz „niczym”.
- Oksymoron – połączenie sprzecznych znaczeń.
- Hiperbola – wyolbrzymienie (zdanie jest też wykrzyknieniem).
- Onomatopeja – „bzyk” naśladuje dźwięk.
- Metonimia – autor zamiast jego książki.
- Peryfraza – omówienie zamiast słowa „lew”.
- Apostrofa – bezpośredni zwrot do przyjaciela (zdanie jest też wykrzyknieniem).
Najczęściej zadawane pytania
Ile jest środków stylistycznych?
Nie ma jednej zamkniętej listy. Podręczniki i opracowania wymieniają kilkadziesiąt środków, a ta tabela zawiera 36 najczęściej spotykanych w szkole.
Czym różnią się środki stylistyczne od środków językowych?
W praktyce szkolnej niczym, to dwie nazwy tego samego. Obie oznaczają zabiegi, dzięki którym tekst staje się bardziej obrazowy, emocjonalny lub melodyjny.
Jakie środki stylistyczne trzeba znać na egzamin ósmoklasisty?
Zakres wyznacza podstawa programowa. W klasach 4-6 obejmuje ona m.in. epitet, porównanie, przenośnię, wyrazy dźwiękonaśladowcze, zdrobnienie, zgrubienie, uosobienie, ożywienie, apostrofę, anaforę, pytanie retoryczne i powtórzenie, a w klasach 7-8 dochodzą neologizm, eufemizm, porównanie homeryckie, inwokacja, symbol i alegoria. Przy każdym z nich trzeba umieć określić funkcję.
Czym różni się porównanie od metafory?
Porównanie ma wyraz łączący, np. „jak” lub „niczym”, a metafora go nie ma. „Oczy jak jeziora” to porównanie, „jeziora oczu” to metafora.
Jak napisać o funkcji środka stylistycznego?
Nazwij środek, zacytuj go i wyjaśnij, co dzięki niemu czytelnik widzi, czuje lub rozumie. Na przykład: „Epitet «złote serce» podkreśla dobroć bohatera i wywołuje do niego sympatię”.
Materiały do pobrania
- Rodzaje i gatunki literackie – zadania na egzamin ósmoklasisty – drugi obszar teorii literatury, który regularnie wraca na egzaminie.
- Powtórka do E8 – 70 pytań i odpowiedzi z lektur obowiązkowych – szybkie przypomnienie treści lektur przed egzaminem.
